Μιχάλης Σάλλας: Η δεύτερη ζωή του αυτοκράτορα

Το επιχειρηματικό δαιμόνιο του Μιχάλη Σάλλα υπήρξε καθοριστικό για τη διαμόρφωση του σύγχρονου τραπεζικού συστήματος της Ελλάδας. Τώρα που αυτό καταρρέει, με ένα καζίνο χρεών να αναδύεται στη θέση του, ο πρώην διοικητής της Τράπεζας Πειραιώς δεν φαίνεται να έχει καμία διάθεση να αποχωρήσει από το προσκήνιο.

ΕUROKINISSI

Η kontranews δεν έκρυψε τη χαρά της για την επάνοδο του Μιχάλη Σάλλα στην ενεργό δράση, ύστερα από ένα ανεπαίσθητο χρονικό διάστημα απουσίας που μεσολάβησε  από τον περασμένο  Ιούλιο, απ’ όταν δηλαδή το αργυρό ιωβηλαίο του στο τιμόνι της Τράπεζας Πειραιώς συνέπεσε με την αποχώρησή του. «Αγόρασε μια μικρή τράπεζα και θα την κάνει μεγάλη» έγραφε ο υπέρτιτλος στο πρωτοσέλιδο της εφημερίδας στις 30 Νοεμβρίου 2016, με τον υπότιτλο να συμπληρώνει ότι «αυτός ο άνθρωπος είναι γεννημένος για να δημιουργεί». Ωστόσο, τα υπόλοιπα έντυπα αρκέστηκαν, ως επί το πλείστον, σε λιτά μονόστηλα  με τα οποία ανακοίνωναν  την είσοδο του Σάλλα στο σχήμα της Παγκρήτιας Τράπεζας, μίας σχετικά μικρής συνεταιριστικής τράπεζας με έδρα το Ηράκλειο Κρήτης, η οποία αφού φλέρταρε με την εκκαθάριση ή την εξαγορά ως τα τέλη του 2015, αναζητά (ανακεφαλαιοποιημένη πια) ρόλο στις επικείμενες ανακατατάξεις.

Μπορεί μεν η Παγκρήτια να απέφυγε  το πεπρωμένο  μιας άλλης συνεταιριστικής, της Πανελλήνιας Τράπεζας, το υγιές κομμάτι της οποίας εξαγοράστηκε από την Πειραιώς, όμως ο νέος ρόλος της θα διαφέρει ριζικά από τον αρχικό. Η πρόταση που κατέθεσε πρόσφατα η βρετανική PCP Capital Partners για την ανακεφαλαιοποίησή της δεν είχε ως σκοπό την επαναθεμελίωση της επιχειρηματικής δραστηριότητας στην Κρήτη –ένα καθήκον που εν πολλοίς έχει πια επωμιστεί η Τράπεζα Πειραιώς– αλλά τη χρήση της για την εξαγορά assets από συστημικές και μη τράπεζες, με έμφαση στα επισφαλή δάνεια. Κοινώς, τη μετατροπή της Παγκρήτιας Τράπεζας σε ένα δοχείο για την απορρόφηση  των κόκκινων δανείων, τα οποία αναμένεται να εξαγοραστούν σε χαμηλές τιμές, να υποστούν  το κούρεμα που δεν θα μπορούσαν να τους κάνουν οι συστημικές τράπεζες και να καρποφορήσουν για τους νέους ιδιοκτήτες τους, οι οποίοι θα διευθετήσουν την εξυπηρέτησή τους. Η νέα αυτή στρατηγική δημιουργεί έναν προνομιακό χώρο συμφωνίας μεταξύ κυβέρνησης, δανειστών, τραπεζιτών και επενδυτών, με μόνη ένσταση των τελευταίων τα εμπόδια  που τους θέτει το νομικό πλαίσιο της Ελλάδας στις εύκολες και γρήγορες κατασχέσεις ιδιωτικών περιουσιών, παρά τις διευκολύνσεις που παρείχε το τρίτο μνημόνιο στο θέμα αυτό.

Η επικεφαλής της PCP, Αμάντα Στέιβλι, γνωστή για το κερδοσκοπικό επεισόδιο της ανακεφαλαιοποίησης της Barclays καταμεσής της οικονομικής κρίσης του 2008 όπου, λειτουργώντας ως πληρεξούσιος, επέστρεψε κέρδος 2,25 δισ. λιρών στον σεΐχη Μανσούρ από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, είχε φροντίσει να εξερευνήσει το τοπίο: τα δημοσιεύματα του οικονομικού τύπου που ανήγγειλαν τις προθέσεις της τον Αύγουστο, θέλουν  την Στέιβλι να έχει συγκροτήσει μία άτυπη task force αποτελούμενη  από συνεργάτες της και εγχώρια στελέχη του τραπεζικού χώρου, για να μελετήσουν τα πιθανά οφέλη από την εξαγορά.

Η συμμετοχή του Μιχάλη Σάλλα στην παραπάνω  task force δεν επιβεβαιώνεται. Ωστόσο, το γεγονός  ότι το βλέμμα της PCP στην Παγκρήτια έπεσε μόλις ένα μήνα μετά την αποχώρησή του Σάλλα από την Πειραιώς, δεν αποκλείει καθόλου μία τέτοια συμμετοχή. Ο ρόλος του «στρατηγικού επενδυτή» με τον οποίον εισέρχεται στην Παγκρήτια Τράπεζα, εξαγοράζοντας το 15% των μετοχών –ποσοστό εκατονταπλάσιο του 0,15% με το οποίο εισήλθε το μακρινό 1991 στο νέο σχήμα της Τράπεζας Πειραιώς– είναι σημαντικός. Ουσιαστικά, ο Μιχάλης Σάλλας αναμένεται να χρησιμοποιήσει το καρνέ και τις γνώσεις του για να επιστρέψει το μεγαλύτερο δυνατό όφελος για τους μετόχους του ιδρύματος. Με τον εμβληματικό ρόλο που κατέχει στο εγχώριο τραπεζικό σύστημα, αλλά την τοποθέτησή του υπέρ των αναδιαρθρώσεων και των «μεταρρυθμίσεων», δεν είναι απίθανο να έχει ανοιχτεί στο επόμενο κερδοφόρο πεδίο της ελληνικής κρίσης.

Χριστούγεννα στην αγορά

Ο πρώην διοικητής της Τράπεζας Πειραιώς έχει μία ιδιότυπη αντίληψη για τις πρωτοχρονιάτικες ευχές. Κατά την πρώτη δεκαετία του ευρώ, εθιμοτυπικά καθιέρωσε στις σελίδες των μέσων του Δημοσιογραφικού Οργανισμού Λαμπράκη τη δημοσίευση ενός απολογισμού του οικονομικού έτους που παρέρχεται και μία έκκληση περαιτέρω φιλελευθεροποίησης της αγοράς για το έτος που καταφτάνει. Αυτό συνιστά και το μεγαλύτερο  παράδοξο του Μιχάλη Σάλλα: ενώ γαλουχήθηκε στα ενδότερα της οικονομικής πολιτικής πέριξ ενός –κατά γενική ομολογία– κρατικιστικού μοντέλου διακυβέρνησης, η σταδιοδρομία του είναι συνυφασμένη με τη σταδιακή φιλελευθεροποίηση της ελληνικής οικονομίας. Ξεκινώντας ως golden boy του Ανδρέα Παπανδρέου από τη δεκαετία του ’70, αλλά και Wunderkind των οικονομικών με σημαντική ακαδημαϊκή σταδιοδρομία, ο άλλοτε νεαρός αντιστασιακός –τον οποίον ο μύθος θέλει να βρίσκεται σε ηλικία μόλις 24 ετών ανάμεσα στους 149 προσκεκλημένους του Ανδρέα για την υπογραφή της ιδρυτικής διακήρυξης του ΠΑΣΟΚ– ανελίχθηκε κατά την παπανδρεϊκή οχταετία ως φιλελεύθερος πρωτοπόρος της νέας τραπεζικής εποχής, προκρίνοντας μια αρκετά διαφορετική κατεύθυνση απ’ αυτή της σοσιαλίζουσας «αλλαγής».

Κατά τη δεκαετία του ’80, ο Σάλλας πιέζει προς φιλελεύθερες θέσεις. Από τη θέση του στη γενική γραμματεία του υπουργείου Εμπορίου και τη συμμετοχή του σε μία σειρά επιτροπών σχετικών με οικονομικά, τραπεζικά και επιχειρηματικά θέματα, διένυσε μία περίοδο που το επίσημο βιογραφικό του αργότερα αφηγείται ως εξής: «Από το 1984 έως το 1991 είχε ενεργό  ρόλο στις διαδικασίες απελευθέρωσης,  εκσυγχρονισμού και ανάπτυξης της ελληνικής αγοράς και ειδικότερα του χρηματοπιστωτικού τομέα, από διάφορες θέσεις». Σημαντική υπήρξε η θέση του στην Επιτροπή Εκσυγχρονισμού του Τραπεζικού Συστήματος, η οποία υπό τον στενό συνεργάτη του Κώστα Σημίτη και μετέπειτα διοικητή της Εθνικής Τράπεζας Θεόδωρο Καρατζά, παρήγαγε την περιβόητη «έκθεση  Καρατζά». Η έκθεση αυτή εισηγούνταν μια δέσμη μέτρων που –σύμφωνα με την περιγραφή στο αρχείο της Ένωσης Ελληνικών Τραπεζών– στόχευε «στη δημιουργία ενός σύγχρονου και ευέλικτου τραπεζικού συστήματος, απαλλαγμένου από διοικητικές ρυθμίσεις που μειώνουν την αποτελεσματικότητά του, το οποίο όμως θα τελεί κάτω από τη συστηματική και αυστηρή εποπτεία και καθοδήγηση της Τράπεζας της Ελλάδος». Η κυκλοφορία της έκθεσης το 1987 συμπίπτει χρονικά με την τοποθέτηση του Μιχάλη Σάλλα στη θέση του γενικού γραμματέα της (δημόσιας) Ελληνικής Τράπεζας Βιομηχανικής Ανάπτυξης, η οποία θα αποδειχθεί καταλυτική ως εμπειρία: Αφενός γιατί η λειτουργία της ΕΤΒΑ του δίνει ένα απτό παράδειγμα για τη στρατηγική σημασία του ελέγχου μιας τράπεζας κι ένα πειραματικό εργαστήρι για τη χρηματιστική στροφή των τραπεζών (το οποίο θα πάρει τη μορφή της ΕΤΒΑ Leasing). Αφετέρου γιατί μέσω αυτής άρχισε να έχει πιο στενούς δεσμούς με τον επιχειρηματικό κόσμο, μέρος του οποίου έχει ήδη αναγνωρίσει το ταλέντο του απ’ τη θητεία του στη γραμματεία του υπουργείου Εμπορίου.

Οι γνωριμίες αυτές συσπειρώθηκαν στην Ιδιωτική Επενδυτική: έναν συνασπισμό κεφαλαιούχων μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονταν ονόματα όπως ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος, ο Θόδωρος Βασιλάκης, ο Νίκος Δασκαλαντωνάκης και άλλοι. Η συγκρότηση της Ιδιωτικής Επενδυτικής, την οποία ανέλαβε να εκπροσωπήσει ο Μιχάλης Σάλλας, είχε ως σκοπό τη δημιουργία μίας τράπεζας, η δραστηριότητα της οποίας θα ευνοούσε τις επιχειρηματικές δραστηριότητες των μετόχων. Από το σύνολο των τραπεζών που ανέλαβε να ιδιωτικοποιήσει η κυβέρνηση Μητσοτάκη, η Τράπεζα Πειραιώς, που έτεινε προς τη χρεοκοπία και η οποία είχε ιδρυθεί το 1916 με ένα παρόμοιο σκεπτικό από έναν συνασπισμό εφοπλιστών, θα γινόταν όχημα για το νέο υπόδειγμα.

Η αναρρίχηση της μικρής Τράπεζας Πειραιώς στις κορυφαίες του ελληνικού  τραπεζικού συστήματος έχει μία λίγο πολύ γνωστή πορεία. Στην 26ετή πορεία της, η ιδιωτική Πειραιώς έχει πραγματοποιήσει ισάριθμες εξαγορές, οι οποίες έχουν πολλαπλασιάσει εντυπωσιακά το δίκτυο καταστημάτων, το ενεργητικό και τον αριθμό των εργαζόμενων, ενώ έχουν διευρύνει τον αριθμό των επιχειρηματιών που μετέφεραν τις δραστηριότητές τους στα χέρια του Μιχάλη Σάλλα. Η τάση της Πειραιώς δεν ήταν να εξαγοράζει μεμονωμένα φιλέτα της αγοράς, όποτε αυτά έβγαιναν στο σφυρί. Αντίθετα, ήταν μια διαδοχή στρατηγικών κινήσεων μεγάλης κλίμακας: ξεκινά με την εξαγορά των δραστηριοτήτων ξένων τραπεζικών ομίλων εν Ελλάδι (Credit Lyonnais, Chase Manhattan) και τη στρατηγική απορρόφηση κρατικών τραπεζών σε προνομιακές τιμές (Τράπεζα Μακεδονίας-Θράκης, Χίου, ΕΤΒΑ) και προχωρά με τη μεγάλη επέκταση του ομίλου Πειραιώς σε γειτονικές χώρες (Βουλγαρία, Αίγυπτο, Κύπρο). Παράλληλα, αναπτύσσει δραστηριότητες στον χρηματοπιστωτικό τομέα, χαρακτηριστικές της οποίας υπήρξαν οι αλλεπάλληλες άνοδοι της τιμής της μετοχής της Πειραιώς από τη φούσκα του χρηματιστηρίου και μετά.

Ωστόσο, υπήρχαν και σκιές σε αυτή την ανοδική πορεία. Ενδεικτικά αναφέρουμε το πολύ γνωστό δημοσίευμα του δημοσιογράφου Στίβεν Γκρέι στο Reuters που ανίχνευσε 11 κτηματομεσιτικές εταιρείες στο όνομα συγγενών του διοικητή της Πειραιώς, που συμμετείχαν σε διάφορες συναλλαγές με την τράπεζά του. Ο Μιχάλης Σάλλας αρνήθηκε ότι αυτές οι κατηγορίες έχουν οποιαδήποτε νομική βάση.

ΚΟΝΤΑΡΙΝΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ/ EUROKINISSI

ΚΟΝΤΑΡΙΝΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ/ EUROKINISSI

Η κρίση είναι ευκαιρία

Σήμερα, η Τράπεζα Πειραιώς καταδυναστεύεται από τη σκληρή εποπτεία των δανειστών και η τιμή της μετοχής της έχει τσακιστεί από τις τελευταίες ανακεφαλαιοποιήσεις ενώ –εδώ και πέντε μήνες– έχει απολέσει και το ατού του να έχει τον Μιχάλη Σάλλα στη θέση του επικεφαλής. Είχε προλάβει, όμως, να σημειώσει επιτυχίες, από την περίοδο που άρχισαν να φαίνονται τα πρώτα δείγματα της ελληνικής κρίσης, μέχρι τα μεγάλα βάθη της.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα η εξαγορά του υγιούς κομματιού της ΑΤΕ για ένα αντίτιμο μόλις 95 εκ. ευρώ, το οποίο κατάφερε να αποσβέσει σχεδόν εξ ολοκλήρου μετά από δύο μόλις χρόνια ξεκινώντας τις διαδικασίες για την πώληση της ΑΤΕ Ασφαλιστικής στη γερμανική Ergo για 90 εκ. ευρώ (ολοκληρώθηκε τελικά τον Αύγουστο του 2016). Στο πλευρό του Σάλλα, τόσο το Ταμείο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας όσο και η Τράπεζα της Ελλάδος που ενέκριναν την απελευθέρωση σχεδόν 9 δισ. ευρώ: 6,68 δισ. τα οποία αφιερώθηκαν στην κάλυψη του ελλείμματος ενεργητικού-παθητικού της «καλής» ΑΤΕ και άλλα δύο που απαιτούσε η ανακεφαλαιοποίησή της. Η αιτιολόγηση αυτής της απόφασης ήταν ότι με αυτά τα χρήματα εξοικονομήθηκαν 2 δισ. για το ελληνικό δημόσιο, καθώς η ανακεφαλαιοποίηση  της ενιαίας ΑΤΕ θα απαιτούσε 3,9 δισ., ενώ με την τελική συμφωνία ανακεφαλαιοποιούνταν ουσιαστικά 2 (!) τράπεζες – τόσο η «καλή» ΑΤΕ, όσο και η Πειραιώς. Άλλο αν η τελευταία έβγαινε σημαντικά κερδισμένη έχοντας αγοράσει τα 14 δισ. καταθέσεων της ΑΤΕ για 5 εκατομμύρια (αφού τόσο της κόστισε, αν αφαιρέσουμε  τα 90 εκ. που εισέπραξε), σε βάρος πάντα των φορολογούμενων.

Δεν ήταν όμως η ΑΤΕ το μόνο όφελος που είχε ο όμιλος Πειραιώς από την παρατεταμένη κρίση του ευρώ. Ευκαιρία αποτέλεσε και ο εξαναγκασμός της Κύπρου απ’ τους Ευρωπαίους να παραχωρήσει έναντι πινακίου φακής τις ελλαδικές δραστηριότητες των τραπεζών της στον κολοσσό του Μιχάλη Σάλλα. Το τελεσίγραφο που εστάλη στην κυπριακή κυβέρνηση –με πιέσεις που άσκησαν ο τότε Διοικητής της ΤτΕ, Γιώργος Προβόπουλος, αλλά και ο τότε υπουργός Οικονομικών, Γιάννης Στουρνάρας– έθετε ως όρο για την εκταμίευση της δανειακής δόσης την πώληση έναντι 524 εκ. ευρώ, τίμημα εμφανώς χαμηλότερο από την πραγματική αξία των εκχωρούμενων στοιχείων. Το δε έλλειμμα 1,5 δισ. –όπως και στην περίπτωση της ΑΤΕ– δεν το επωμίστηκε ο αγοραστής. Αντίθετα, αφού έλαβε το 1 δισ. από το ΤΧΣ, άρα από τα δανεικά της τρόικας, δηλαδή από το ελληνικό κράτος, διέσχισε τη Μεσόγειο και πήρε άλλα 500 εκατομμύρια από την Τράπεζα Κύπρου και τη Cyprus Popular Bank, άρα από τα χρήματα της ανακεφαλαιοποίησής τους, άρα από τα δανεικά της τρόικας, δηλαδή από το κυπριακό κράτος, με αποτέλεσμα το όφελος της Κύπρου να ανέρχεται σε μόλις 24 εκατομμύρια ευρώ (απειροστό ποσοστό των τόκων που επισύρει ο ευρωπαϊκός δανεισμός) και σκληρά μέτρα λιτότητας για τους Κύπριους πολίτες. Απάντηση της Κεντρικής Τράπεζας της Κύπρου σε ερώτηση της βουλευτού  του ΑΚΕΛ Ειρήνης Χαραλαμπίδου το 2013 επιβεβαίωσε ότι τρεις εταιρείες συμφερόντων Σάλλα είχαν δανειστεί χρήματα από την τότε Marfin Egnatia Bank για να συμμετάσχουν στην αύξηση μετοχικού κεφαλαίου της Πειραιώς. Κοινώς απέκτησε μια τράπεζα στην οποία ο ίδιος χρωστούσε.

Τότε ο Γιάννης Στουρνάρας δήλωνε πως «με την εξέλιξη αυτή, η Ελλάδα θωρακίζεται, καθώς το σύνολο των καταθέσεων των πολιτών στις κυπριακές τράπεζες διασφαλίζεται απόλυτα». Πάντως, μετά την εξαγορά των τραπεζών της Κύπρου, ο δημοσιογράφος των New York Times, Landon Thomas, καλούσε για τη διερεύνηση πιθανών έκνομων πράξεων στις διαδικασίες που ακολούθησε η Τράπεζα Πειραιώς για την αύξηση του μετοχικού της κεφαλαίου που την κατέστησε «πολύ μεγάλη για να αποτύχει».

Οι ρόδινες ημέρες του Μιχάλη Σάλλα στο τραπεζικό  τοπίο της κρίσης κόπηκαν  απότομα. Η σύγκρουσή του με τον αμερικάνο επενδυτή Τζων Πόλσον, αλλά και το ασφυκτικό πλαίσιο εποπτείας που επιβλήθηκε στον τραπεζικό τομέα με το τρίτο μνημόνιο αδρανοποίησαν τη θέση του, παρά τις καλές σχέσεις που είχε αναπτύξει με την κυβέρνηση Τσίπρα. Τον Ιούλιο του 2016, αποχώρησε από το τιμόνι της Τράπεζας Πειραιώς, η οποία εισήλθε σε μια σοβαρή διοικητική κρίση.

Πρόσωπα τραπεζικών κύκλων σε επικοινωνία με το REPORT εκτιμούν ότι ο σχεδιασμός του Σάλλα με την είσοδό του στην Παγκρήτια είναι να επαναλάβει την εποποιία της Πειραιώς συσπειρώνοντας επενδυτές. Ωστόσο, πέρα από το γεγονός ότι ένα τέτοιο σενάριο φαίνεται ιδιαίτερα επισφαλές σήμερα, ας μην ξεχνάμε ότι τον περασμένο Σεπτέμβριο, ο Μιχάλης Σάλλας γνωμοδότησε δημοσίως υπέρ μιας πιθανής επίλυσης της υπόθεσης των κόκκινων δανείων, η οποία, αντίθετα με τον σχεδιασμό του κουαρτέτου των θεσμών, θα περιλάμβανε τις τράπεζες, οι οποίες θα ενοικίαζαν στους οφειλέτες τις κατοικίες τους αντί να τις κατάσχουν. Ακόμα κι αν η πρόταση αυτή δεν βρει ευήκοα ώτα, το σύνολο των επενδυτών που μπορεί να συνευρεθεί υπό τη σκέπη ενός τραπεζικού ιδρύματος, μπορεί πολύ πιο εύκολα να συνασπιστεί σε ένα fund, απ’ αυτά που περιμένουν τώρα να εξαγοράσουν τα κόκκινα  δάνεια σε χαμηλές τιμές, να τα κουρέψουν και να φροντίσουν για την εξυπηρέτησή τους με προφανή οφέλη.

Μικρές συνευρέσεις

Στα τέλη της δεκαετίας του ’90, ο Μιχάλης Σάλλας είχε υπάρξει επικεφαλής τράπεζας, αλλά και μέλος των κύκλων του ΠΑΣΟΚ πέριξ του Κώστα Σημίτη, που μεθόδευαν τη φιλελευθεροποίηση της ελληνικής οικονομίας από τα τέλη του ’80. Με την πάροδο του χρόνου, αποκτά μια ιδιαίτερη συμβολική σημασία το ότι υπήρξε ανάμεσα στους 15 ανθρώπους που το 2001 παρευρέθηκαν στο γεύμα της ΤτΕ, ακούγοντας τον ύμνο του Λουκά Παπαδήμου προς τον τότε πρωθυπουργό για την ένταξη της Ελλάδας στην ΟΝΕ, παρέα με τον Θεόδωρο Καρατζά, τον Γκίκα Χαρδούβελη και τον Γιάννη Στουρνάρα.

Στις καθιερωμένες πρωτοχρονιάτικες ευχές του στο Βήμα για το 2005 έγραφε: «Για να ανταποκριθεί η ελληνική οικονομία όμως σε ένα σταθερά υψηλό επίπεδο ανάπτυξης και να αποτελέσει σημείο αναφοράς εκτός των εθνικών συνόρων, χρειάζεται να προχωρήσουν το 2005 και άλλες μεταρρυθμίσεις με γνώμονα τη συνεχή ροή των επενδύσεων. Εκείνο που προέχει νομίζω ότι είναι η θεσμική παρέμβαση για να εξαλειφθούν τα εμπόδια τα οποία συχνότατα θέτει ο δημόσιος διοικητικός μηχανισμός στην ανάπτυξη των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων».

About Γιάννης - Ορέστης Παπαδημητρίου (9 Articles)
Ο Γιάννης - Ορέστης Παπαδημητρίου έχει συνεργαστεί με εφημερίδες και διαδικτυακά μέσα και αποτελεί μέλος των συντακτικών ομάδων του περιοδικού UNFOLLOW και της αγγλόφωνης διαδικτυακής πλατφόρμας Athens Live.