Κινήματα και αντιστάσεις στην Τουρκία του Ερντογάν

Η ανάδειξη του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και του ΑΚΡ (Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης) στο τιμόνι της Τουρκίας για πάνω από 15 χρόνια δεν υπήρξε ποτέ μια μονοσήμαντη πορεία αύξησης της ισχύος του άνδρα που σήμερα τα δυτικά ΜΜΕ αποκαλούν «Σουλτάνο». Στην πραγματικότητα η Ιστορία της σύγχρονης Τουρκίας, μετά τη δεκαετία του ’90 και ειδικότερα μετά το 2000, είναι παράλληλα μια Ιστορία σημαντικών κινημάτων και αντιστάσεων.

Ο πρώτος παράγοντας που ευνοεί την ανάδυση κινημάτων στην Τουρκία του Ερντογάν είναι η οικονομία.  Η πολιτική ανέλιξή του, από δημάρχου της Κωνσταντινούπολης, το 1998, στον πρωθυπουργικό θώκο, το 2004, σχετίζεται άμεσα τόσο με την οικονομία όσο και με τα κινήματα. Το 2001 η Τουρκία γνώρισε μια καταστροφική οικονομική κρίση, τη σημαντικότερη στην έως τότε σύγχρονη Ιστορία της. Κατά τη διάρκειά της, κατέρρευσαν οι τράπεζες αφήνοντας όλες τις οικονομίες και τις περιουσίες χιλιάδων καταθετών τους να εξανεμιστούν, οι μισθοί μειώθηκαν δραστικά, ενώ καταγράφηκε και αλματώδης αύξηση της ανεργίας. Οι συνέπειες της κρίσης οδήγησαν στη μαζική αποστροφή του κόσμου ως προς την κυβέρνηση συνασπισμού του Μπουλέντ Ετσεβίτ, η οποία είχε εκλεγεί το 1999. Αυτό προκάλεσε πρόωρες εκλογές το 2002 και την άνοδο του ΑΚΡ στην εξουσία, με πρωθυπουργό τότε τον Αμπντουλάχ Γκιούλ. Ο καθοριστικός παράγοντας που οδήγησε στην εκλογική αναμέτρηση ήταν αναμφίβολα το κίνημα των καταστηματαρχών.

 

Η κρίση του 2001 και το κίνημα των καταστηματαρχών

Η συμβολική ημέρα για το πρώτο αυτό μαζικό κύμα διαμαρτυρίας ήταν η περίφημη «Μαύρη Τετάρτη», στις 21 Φεβρουαρίου 2001. Ήταν η ημέρα που, παρά τα 7,5 δισ. δολάρια βοήθειας που είχαν ήδη δοθεί από το ΔΝΤ προς την Κεντρική Τράπεζα της Τουρκίας, η χρηματιστηριακή αγορά έπεσε σχεδόν κατά 20% και η τουρκική λίρα υποτιμήθηκε περίπου 30% έναντι του δολαρίου. Η άμεση κοινωνική αντίδραση στην κρίση προήλθε από ένα συνονθύλευμα που περιλάμβανε πρωτοβουλίες πολιτών, οργανωμένων κυρίως σε επαγγελματικά επιμελητήρια, εργατικά συνδικάτα και τις μεγάλες ομοσπονδίες του ιδιωτικού και του δημόσιου τομέα. Οι διαδηλώσεις ήταν συχνές, αυθόρμητες και οι συγκρούσεις με την αστυνομία βίαιες και επαναλαμβανόμενες. Οι πιο μαζικές πραγματοποιήθηκαν από τους καταστηματάρχες και αργότερα από τους εργαζόμενους στο Δημόσιο, που σήκωσαν το μεγαλύτερο άμεσο βάρος της κρίσης. Πράγματι, στην Τουρκία τότε, παρά τις συνέπειες της απελευθέρωσης και των μεταρρυθμίσεων στην αγορά –που είχαν ως αποτέλεσμα, μεταξύ άλλων, τη διάβρωση της επίσημης απασχόλησης–, οι μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις απασχολούσαν το 76,75% του εργατικού δυναμικού και οι καταστηματάρχες, έμποροι και τεχνίτες αποτελούσαν την πλειονότητα αυτών των μικρομεσαίων επιχειρηματιών.

Ο Ερντογάν θα διαδεχτεί τον Αμπτουλάχ Γκιούλ στην εξουσία το 2004, με ένα τμήμα της τουρκικής κοινωνίας να έχει ήδη δώσει μια μάχη ενάντια στην οικονομική κρίση και τις νεοφιλελεύθερες επιλογές. Δυστυχώς, η συνέχεια ήταν ανάλογη και σε κάποια σημεία χειρότερη για όσους είχαν ήδη χτυπηθεί από την κρίση του 2001. Οι οικονομικές πολιτικές συνέχισαν να κινούνται σε νεοφιλελεύθερη  κατεύθυνση και, σε αντίθεση με την παλαιότερη κυβέρνηση συνασπισμού, υπήρχε πλέον μια μονοκομματική κυβέρνηση, η οποία έδειχνε ότι μπορούσε να αντέξει πολλές πιέσεις.

 

Η κρίση του 2008

Στα χρόνια της εξουσίας του Ερντογάν συμβαίνουν δύο σημαντικά πράγματα. Ο κινηματικός αυθορμητισμός, που εμφανίστηκε με την κρίση του 2001, πληθαίνει και νέες κοινωνικές ομάδες κάνουν την εμφάνισή τους διεκδικώντας δικαιώματα στη δημόσια σφαίρα, ενώ ταυτόχρονα το 2008 η Τουρκία θα βρεθεί στη δίνη της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης. Κατά τον Ερντογάν, η κρίση θα ακουμπούσε μόνο επιφανειακά την τουρκική οικονομία, η οποία θεωρούνταν σταθερή και αρκετά ισχυρή για να ξεπεραστεί η κρίση με ελάχιστη ζημιά. Σε αντίθεση με το 2001, η Τουρκία δεν βίωσε κάποια «μαύρη μέρα» το 2008. Ωστόσο, υπήρξαν de facto κοινωνικές επιπτώσεις που με κανέναν τρόπο δεν μπορούν να συγκριθούν με την προηγούμενη κρίση. Η χώρα υπέστη μείωση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ της περίπου 2.000 δολάρια, το οποίο ανερχόταν στο 20% του ποσοστιαίου μέσου όρου της τότε. Κατά την ίδια περίοδο, το ποσοστό ανεργίας στους άνδρες αυξήθηκε κατά 57% και στις γυναίκες κατά 45%.

 

LGBTQ και φεμινιστικά κινήματα

Τον Ιούνιο του 2003, δηλαδή τον πρώτο χρόνο διακυβέρνησης του ΑΚΡ, θα πραγματοποιηθεί το πρώτο ανοιχτό Gay Pride στην Κωνσταντινούπολη. Για πρώτη φορά στην Ιστορία της Τουρκίας, περίπου 50 γκέι και λεσβίες έκαναν πορεία στην οδό Ιστικλάλ της Κωνσταντινούπολης και εξέδωσαν δελτίο Τύπου στο τέλος της παρέλασης. Εκεί επισήμαναν το δικαίωμα να ζουν περήφανοι, το οποίο αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Η δήλωση ανέφερε επίσης τα προβλήματα που οι τούρκοι LGBTQ αντιμετωπίζουν στη ζωή τους. Τον Σεπτέμβρη της επόμενης χρονιάς, με τον Ερντογάν στην εξουσία, οι γκέι και οι λεσβίες κάνουν απανωτές μικρές διαδηλώσεις, κυρίως στις μεγάλες  πόλεις, ενώ ομάδες ομοφυλόφιλων από κοινού με οργανώσεις για τα δικαιώματα των γυναικών πραγματοποίησαν μια μεγάλη πορεία στις 15 Σεπτεμβρίου του 2004 μπροστά από το τουρκικό κοινοβούλιο, διαμαρτυρόμενοι για την προτεινόμενη νομοθεσία που αποσκοπούσε να καταστήσει τη μοιχεία ποινικό αδίκημα, ενώ δεν έκανε καμία αναφορά στις διακρίσεις λόγω σεξουαλικού προσανατολισμού. Ως επιστέγασμα των παραπάνω κινήσεων, τον Οκτώβρη της ίδιας χρονιάς, θα διοργανωθεί για πρώτη φορά Ομοφυλοφιλικό Φεστιβάλ Κινηματογράφου στην Κωνσταντινούπολη.

Ένα σημαντικό κίνημα αντίστασης, το οποίο δυστυχώς ηττήθηκε, ήταν το κίνημα των γυναικών  σε σχέση με τη μαντίλα. Τα δυτικά ΜΜΕ κάλυψαν την κίνηση Ερντογάν να υποστηρίξει την άρση της απαγόρευσης της μαντίλας με διττό τρόπο, κυρίως όμως στάθηκαν στην κεντρική γραμμή της ΕΕ, ότι το να επιτραπεί η μαντίλα συνιστά απελευθέρωση των δικαιωμάτων των γυναικών και είναι υποχρέωση για την περαιτέρω διαδικασία ένταξης της Τουρκίας στην ΕΕ. Πράγματι, προοδευτικές και αντιδραστικές φωνές συντάχθηκαν και με τις δύο απόψεις σχετικά με τη μαντίλα, αλλά η πιο σημαντική κίνηση αντίστασης στον Ερντογάν ήταν η κορύφωση του φεμινιστικού αγώνα το Σαββατοκύριακο 2-3Φεβρουαρίου του 2008. Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι, κυρίως γυναίκες, συγκεντρώθηκαν προκειμένου να διαμαρτυρηθούν για τα σχέδια της κυβέρνησης να άρει την απαγόρευση χρήσης της μαντίλας στα τουρκικά πανεπιστήμια. Κραδαίνοντας τουρκικές σημαίες, οι διαδηλωτές φώναζαν συνθήματα όπως «Εδώ είναι η Τουρκία και όχι το Ιράν». Περίπου 50 Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, συμπεριλαμβανομένων πολλών γυναικείων ομάδων, υποστήριξαν τη διαμαρτυρία. Εκπρόσωποι των οργανώσεων κατέθεσαν στεφάνι στο μαυσωλείο του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, ιδρυτή της σύγχρονης Τουρκικής Δημοκρατίας, και τραγούδησαν τον εθνικό ύμνο. Όμως το ΑΚΡ κατέληξε σε συμφωνία με το ακροδεξιό Κόμμα Εθνικιστικού Κινήματος (ΜΗΡ) και ο νόμος άλλαξε, γεγονός που συνιστούσε σημαντική νίκη για τον Ερντογάν.

 

Το δικαίωμα στην πόλη: Μειονότητες και νεολαία ενάντια στο gentrification

Ένα σημαντικό κομμάτι του κινήματος αντίστασης στον Ερντογάν υπήρξε το πολύμορφο κίνημα αντίστασης ενάντια στις αλλαγές στον αστικό χώρο, τμήμα του οποίου ήταν και το περίφημο Πάρκο Γκεζί για το οποίο θα μιλήσουμε παρακάτω. Ιδιαίτερη πτυχή του κινήματος υπήρξε η δράση μιας σημαντικής μειονότητας, των αλεβιτών, κατά το 2007. Οι αλεβίτες είναι θρησκευτική και πολιτιστική κοινότητα που θεωρείται μεν ξεχωριστή θρησκευτική ομάδα, αλλά έχει ρίζες στο σιίτικο Ισλάμ. Τη δεκαετία του 2000 οι αλεβίτικες κοινότητες υπέστησαν μεγάλες αλλαγές. Ανάμεσα τους διακρίνεται πια ένα υψηλό μορφωτικό δυναμικό διανοουμένων, επαγγελματιών και επιχειρηματιών, που αποτελούν μια δυναμική μεσαία τάξη με επαρκείς πόρους για να αναβιώσει την αλεβίτικη κουλτούρα.  Επίσης, ως μειονότητα, οι αλεβίτες ήταν από τη δεκαετία του ’80 στρατευμένοι-ες σε μαχητικές αριστερές και φεμινιστικές οργανώσεις. Τα αιτήματά τους είναι να αναγνωριστεί η θρησκεία τους ως ξεχωριστή, να έχουν δηλαδή δικά τους θρησκευτικά σχολεία και χώρους προσευχής. Εντοπίζεται έτσι μια σύγκρουση που ξεκινά από το 2007 και επεκτείνεται γύρω από τις περιοχές των αλεβιτών της Κωνσταντινούπολης και περιλαμβάνει πολύ συχνές και βίαιες συγκρούσεις με την αστυνομία. Αυτές οι συγκρούσεις έχουν πολλαπλές αναγνώσεις, καθώς η κυβέρνηση του ΑΚΡ προωθεί επαναλαμβανόμενες αλλαγές στη χρήση της πόλης –αυτό που συνηθίσαμε να λέμε gentrification– τα τελευταία χρόνια ειδικά στην περιοχή Μπεσίκτας, όπου βρίσκεται και η μεγαλύτερη γειτονιά αλεβιτών. Οι αλεβίτες θα παίξουν σημαντικό ρόλο και στις κινητοποιήσεις για το Πάρκο Γκεζί.

 

Το Πάρκο Γκεζί της αντίστασης

Η μεγαλύτερη έκρηξη διαμαρτυρίας ενάντια στον Ερντογάν και η κορύφωση των σύγχρονων αγώνων στην Τουρκία εκδηλώθηκαν στο Πάρκο  Γκεζί. Στις 31 Μαΐου του 2013, μια μικρή διαδήλωση ενάντια στην οικοδόμηση ενός εμπορικού  κέντρου στο δημόσιο πάρκο στο κέντρο της Κωνσταντινούπολης μεταμορφώθηκε σπειροειδώς σε αντικυβερνητική διαμαρτυρία πρωτόγνωρης μορφής και έκτασης για τη σύγχρονη Ιστορία της Τουρκίας. Πριν από το ξημέρωμα εκείνης της ημέρας, η αστυνομία εισέβαλε στο πάρκο για να διαλύσει εκατοντάδες διαδηλωτές που είχαν καταλάβει τον χώρο προκειμένου να αποτρέψουν την καταστροφή του. Μέχρι το τέλος της ημέρας, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι σε όλη τη χώρα ήταν έξω στους δρόμους  σε μια αυθόρμητη συλλογική απάντηση στον ολοένα κλιμακούμενο  αυταρχισμό και συντηρητισμό του ΑΚΡ. Έτσι, ένα μέτριο πάρκο αστικού πράσινου μετατράπηκε σε προπύργιο και σύμβολο της αντίστασης κατά της όλο και πιο παρεμβατικής και αυταρχικής διακυβέρνησης του ΑΚΡ και του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει μια συλλογική κινητοποίηση τέτοιου μεγέθους και διάρκειας.

Καθώς τα χωματουργικά μηχανήματα άρχισαν την κατεδάφιση του Γκεζί στις 23.30 τη Δευτέρα 27 Μαΐου, τίποτα δεν ήταν έξω από τα συνηθισμένα. Επρόκειτο απλώς για άλλο ένα έργο αστικής ανάπλασης με σχετικά μικρή δημόσια διαμαρτυρία κοντά στην πλατεία Ταξίμ. Το πρώτο tweet που καλούσε τους ανθρώπους να υπερασπιστούν το Πάρκο Γκεζί εμφανίστηκε  στις 23.47. Ωστόσο, ο άνθρωπος που το έγραψε δεν μπορούσε καν να φανταστεί ότι αυτό θα ήταν το πρώτο από τα εκατομμύρια tweets που ακολούθησαν τις επόμενες εβδομάδες.

Στις 28 Μαΐου, όλο και περισσότεροι άνθρωποι μετακινούνται μέσα στο πάρκο με σκηνές, βιβλία και κιθάρες, μετατρέποντάς το σιγά-σιγά σε έναν ζωντανό και δημιουργικό χώρο, παρότι μπουλντόζες, μηχανήματα καθώς και πολλοί αστυνομικοί δεν το εγκαταλείπουν ούτε λεπτό. Πολλά σύμβολα γεννήθηκαν μέσα σ’ αυτό το πάρκο, όπως η γυναίκα με το κόκκινο φόρεμα, την οποία ψεκάζει μανιωδώς  στο πρόσωπο ένας αστυνομικός.

Στις 29 Μαΐου, την ημέρα που γιορτάζεται η κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς το 1453, ο Ερντογάν, εγκαινιάζοντας την τρίτη μεγάλη γέφυρα της Πόλης, δήλωνε γεμάτος αλαζονεία: «Κάντε ό,τι θέλετε στο Πάρκο Γκεζί. Εμείς έχουμε πάρει τις αποφάσεις μας».

Οι συνεχιζόμενες αστυνομικές επιθέσεις, όμως, αντί να αποθαρρύνουν τον κόσμο, τον μαζικοποιούσαν. Στο τέλος της πρώτης εβδομάδας, χιλιάδες είχαν ξεχυθεί στους δρόμους της Πόλης, ενώ κατά τη διάρκεια των επόμενων τριών εβδομάδων πάνω από 2,5 εκατομμύρια άνθρωποι ξεχύθηκαν στους δρόμους και κατέλαβαν δημόσια κτίρια (περίπου 80 σε όλες τις μεγάλες πόλεις), ενώ περισσότεροι από 7.500 αστυνομικοί επιδόθηκαν σε ένα όργιο βίας. Λέγεται ότι η τουρκική αστυνομία ψέκασε πάνω από 3.000 τόνους νερού και έριξε πάνω από 150.000 δακρυγόνα προς τους συγκεντρωμένους  πολίτες.

Τη δεύτερη ημέρα των διαδηλώσεων στο Γκεζί, την 1η Ιουνίου του 2013, αστυνομικός πυροβολεί στο κεφάλι τον Ετέμ Σαρισουλούκ, εργάτη και ακτιβιστή για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ο Σαρισουλούκ, αφού πέρασε 11 κρίσιμες ημέρες σε μονάδα εντατικής θεραπείας, πεθαίνει στις 14 Ιουνίου. Παρά τα αποδεικτικά στοιχεία, ο αστυνομικός που τον δολοφόνησε, ο Αχμέτ Σαχμπάζ, αθωώνεται καθώς επικαλείται αυτοάμυνα. Στις ίδιες ταραχές, χ τύπησαν με δακρυγόνο στο κεφάλι τον 15χρονο Μπερκίν Ελβάν. Εννέα μήνες αργότερα, στις 11 Μαρτίου του 2014, και αφού όλο αυτό το διάστημα ήταν σε κώμα, θα φύγει από τη ζωή, και θα ξεσπάσει ένα ακόμα μεγάλο κύμα διαδηλώσεων  στην Τουρκία αλλά και σε πολλές  πόλεις της Ευρώπης. Ο  κρατικός αυταρχισμός του Ερντογάν έχει περάσει σε άλλο επίπεδο. Από τότε θα χειροτερεύει διαρκώς μέχρι και σήμερα με τις στρατιωτικές επιθέσεις στη Ροζάβα, τις βομβιστικές επιθέσεις και τον αυξανόμενο αντιδημοκρατικό κατήφορο της δημόσιας και πολιτικής ζωής.

Εκτός από τους θανάτους, τρεις άνθρωποι παρέμειναν σε κρίσιμη κατάσταση, 63 τραυματίστηκαν σοβαρά, 106 έπασχαν από τραύματα στο κεφάλι, και 11 έχασαν τουλάχιστον ένα μάτι. Δεκατρία και μισό εκατομμύριο tweets μοιράστηκαν με υποστηρικτικά hashtags.

Τελικά ο Ερντογάν έχτισε ένα σκληρό καθεστώς με στοιχεία όπως ο νεο-οθωμανισμός, η δικαστική διαφθορά, το gentrification, η λογοκρισία των ΜΜΕ και του Διαδικτύου, καθώς και οι κυβερνητικές δαπάνες για εξοπλισμούς και στήριξη των σαλαφιτικών οργανώσεων και του ISIS. Αλλά και στο εσωτερικό της χώρας διάφορες  δηλώσεις του ίδιου που παραπέμπουν σε ακραίο θρησκευτικό φανατισμό, όπως π.χ. σχετικά με την κατανάλωση αλκοόλ, την απαγόρευση των αμβλώσεων και των καισαρικών τομών, την απαγόρευση των δημόσιων εκδηλώσεων αγάπης κτλ. είναι οι παράγοντες που προκαλούν έντονη κοινωνική κινητοποίηση, αντιδράσεις και διάφορες εξάρσεις.

Το κίνημα γύρω από το Πάρκο Γκεζί δεν είναι μόνο μια μεγάλη στιγμή της Τουρκικής Ιστορίας, αλλά και μια μήτρα νέων αντιστάσεων που μένει να τις δούμε από δω και πέρα. Μετά το Γκεζί, είχαμε τις διαδηλώσεις ενάντια στην εξωτερική πολιτική του νεο-οθωμανισμού της Τουρκίας στη Συρία, υπήρξαν αντιδράσεις για την αποψίλωση ενός δάσους προκειμένου να φτιαχτεί ένας δρόμος, από το Πολυτεχνείο της Άγκυρας και άλλες μαθητικές και φοιτητικές κινητοποιήσεις. Αποδεικνυόταν ότι στην Τουρκία του «Σουλτάνου» και ότι, αντίθετα με ό,τι μπορούμε να βλέπουμε ως μονόδρομο, το πνεύμα των αντιστάσεων είχε γίνει γίνει μέρος της καθημερινής ζωής των ανθρώπων. Δεν είναι τυχαίο ότι το όργιο καταστολής μετά το πραξικόπημα δεν στράφηκε μόνο εναντίον των υπαίτιων αλλά και εναντίον των αριστερών, προοδευτικών ανθρώπων  που διάλεξαν τον δρόμο της αντίστασης τα προηγούμενα χρόνια.

About REPORT (39 Articles)
Μηνιαίο περιοδικό έρευνας
Αρέσει σε %d bloggers: